KOMENTARZ
Adwokat Erik Danhard wyjaśnia, dlaczego Göteborgs Spårvägar ponosi odpowiedzialność za wypadek, do którego doszło u podwykonawcy, oraz omawia przyczyny zwiększenia wysokości grzywny nałożonej na przedsiębiorstwo.
Odpowiedzialność — także za pracowników innego pracodawcy?
Pracownik zatrudniony u podwykonawcy doznał ciężkich obrażeń podczas wykonywania prac dla Göteborgs Spårvägar AB. Firma zaakceptowała nakaz karny w postaci grzywny nałożonej na przedsiębiorstwo. Jak to możliwe, że Göteborgs Spårvägar odpowiada za zdarzenie dotyczące pracownika innego pracodawcy?
Zasadnicza reguła w prawie pracy mówi, że każdy pracodawca odpowiada za bezpieczeństwo swoich pracowników. To jednak nie oznacza, że odpowiedzialność ogranicza się wyłącznie do bezpośredniego pracodawcy pracownika. W przepisach znajdują się także inne podstawy odpowiedzialności. Na przykład w rozdziale trzecim, paragrafach dotyczących odpowiedzialności producentów i importerów maszyn czy substancji niebezpiecznych, przewidziano możliwość nakładania nakazów i zakazów przez inspekcję pracy na te podmioty, a w razie wypadku – pociągnięcia ich do odpowiedzialności karnej za naruszenia przepisów BHP.
Jedną z często stosowanych konstrukcji jest odpowiedzialność za koordynację prac wymieniona w przepisie o obowiązku koordynacji. Gdy miejsce pracy jest wspólne dla kilku pracodawców, podmiot sprawujący nad nim kontrolę ma obowiązek zadbać o koordynację działań związanych z bezpieczeństwem pracy. Do jego obowiązków należy też zapewnienie niezbędnych stałych urządzeń oraz dopilnowanie, by używane urządzenia mogły być eksploatowane bez ryzyka — to tzw. obowiązek zapewnienia warunków pracy. Te przepisy często mają zastosowanie, gdy na jednym stanowisku pracują osoby zatrudnione przez różnych pracodawców. Odpowiedzialność koordynującego nie ogranicza się do fizycznego miejsca pracy, ale obejmuje także stosowane metody pracy i używany sprzęt. W praktyce odpowiedzialność ta jest surowa.
Okoliczności wypadku
W opisywanym wypadku chodziło o stół podnośny, który miał zostać naprawiony. Aby to umożliwić, stół należało podnieść. Do podniesienia użyto zawiesi zamocowanych na widłach wózka widłowego. Zawiesia ześlizgnęły się z wideł, a pracujący pod stołem elektryk został przygnieciony i doznał ciężkich obrażeń. Grzywna nałożona na Göteborgs Spårvägar opierała się właśnie na obowiązku koordynacji. Przy wykonywaniu tego zadania współpracowali pracownicy różnych pracodawców. Istniała potrzeba dokonania oceny ryzyka związanego z tym zadaniem, a w następstwie tej oceny powinna zostać ustalona metoda wykonania pracy oraz niezbędne procedury i środki bezpieczeństwa. Z ustaleń nakazu karnego wynikało, że odpowiedzialność za brak tych czynności spoczywa na podmiocie odpowiadającym za koordynację.
Kiedy można nałożyć grzywnę na przedsiębiorstwo?
W określonych sytuacjach możliwe jest ustalenie odpowiedzialności karnej przedsiębiorstwa w formie grzywny, gdy wypadek przy pracy jest związany z jego zaniedbaniem i gdy było możliwe przewidzenie, że dojdzie do określonego zdarzenia. Grzywna przedsiębiorstwa bywa jedyną sankcją w takich wypadkach, a niekiedy stanowi uzupełnienie odpowiedzialności osobistej kierującej osobie.
Jak ustala się wysokość grzywny?
Aby zapewnić przewidywalność i jednolitość, jednostka prokuratury ds. środowiska i BHP ustaliła tabele wartości sankcji dla przestępstw przeciwko przepisom BHP. Tabele te opierają się na ciężkości powstałych obrażeń. Dotąd była to podstawowa miara przy ustalaniu kwoty grzywny — sankcja była określana głównie według stopnia szkody, niezależnie od wielkości przedsiębiorstwa. Wprowadzono jednak przepisy dotyczące podwyższonej grzywny. Mogą one mieć zastosowanie, gdy wypadek spowodował poważniejsze obrażenia, przekraczające określony próg wartości sankcji, oraz gdy dotyczy dużego przedsiębiorstwa według definicji prawno‑sprawozdawczej (między innymi średnia liczba zatrudnionych oraz określony poziom obrotów). Mechanizm działa w ten sposób, że ustalone sanktionsvärde (wartość sankcji) mnoży się przez współczynnik podwyższający, ustalany na podstawie kapitału własnego przedsiębiorstwa. W materiałach przygotowawczych podano przykładowo, że współczynnik podwyższający wynosi dwa, gdy kapitał własny dużego przedsiębiorstwa jest mniejszy niż wskazany próg. W efekcie przy ciężkim wypadku i spełnieniu kryteriów wielkości firmy grzywna może ulec znacznemu zwiększeniu.
Nakaz karny w sprawie
W omawianej sprawie elektryk został ciężko ranny wskutek zmiażdżenia. Göteborgs Spårvägar otrzymały podwyższoną grzywnę w wysokości dwóch milionów koron. Decyzja o nałożeniu podwyższonej grzywny wynikała z oceny, że zaistniała poważna szkoda oraz że przedsiębiorstwo spełniało kryteria dużego podmiotu, co uzasadniało zastosowanie mnożnika przy ustalaniu wymiaru sankcji.
Kontekst i szersze informacje o stanie bezpieczeństwa pracy
Wspomniana sprawa wpisuje się w szersze doniesienia dotyczące warunków pracy i problemów BHP. Zgłoszenia chorób zawodowych związanych z nadmiernym obciążeniem pracą i wysokim tempem pracy znacznie wzrosły i osiągnęły najwyższy poziom od długiego czasu. Pojawiają się też dyskusje o strategiach i polityce dotyczącej poprawy warunków pracy — zwracana jest uwaga na brak mierzalnych celów i terminów oceny efektów. Inspekcja pracy spotyka się z oczekiwaniem zwiększonej roli koordynacyjnej między instytucjami, natomiast związki zawodowe i organizacje pracodawców zgłaszają różne postulaty dotyczące zasobów, mandatów i sposobu organizacji tej koordynacji. Krytyka dotyczy także konkretnych przypadków niewystarczającej ochrony pracowników w służbie zdrowia i transporcie medycznym, a także luk w systemach zgłaszania i kontroli prac niebezpiecznych, które w przeszłości umożliwiały obchodzenie przepisów dotyczących prac związanych z azbestem. Wreszcie, w dyskursie publicznym pojawiają się głosy o konieczności większego zaangażowania polityki w zapewnianie, by decyzje administracyjne i ustawodawcze brały pod uwagę konsekwencje dla warunków pracy „na ziemi”, oraz o potrzebie odpowiednich środków finansowych i organizacyjnych dla systemów nadzoru i wsparcia BHP.