Recenzja autobiograficznych dzieł Ivana Oljelunda
Ivan Oljelund był wcześniej przedstawiany na naszej stronie w formie krótszych poleceń książkowych i artykułów internetowych. Poniżej natomiast przedstawiamy obszerną recenzję dwóch jego autobiograficznych dzieł. Ivan Oljelund — młody socjalista, publicysta i redaktor czasopisma Brand — pochodził z klasy pracującej i z trudnych warunków dzieciństwa. W pewnym momencie jednak nie postrzegał się jednoznacznie jako pisarz klasy robotniczej. Być może wpłynęły na to zmiana warunków życia oraz tematy, które wybierał w swoich utworach i publicystyce. Stał się tzw. „wolnym pisarzem”, działającym zarówno na łamach prasy robotniczej, jak i burżuazyjnej. Oljelund deklarował też głęboką wiarę chrześcijańską. Wcześniejsze polecenia książkowe poświęcone Ivanowi Oljelundowi i Maj Hirdman zawierają szerszą biografię oraz omówienie jego powieści I ny jord. Tematyka opisanych poniżej autobiografii ukazuje zarówno trudne dzieciństwo w środowisku robotniczym, jak i nowo odkryte zainteresowania Oljelunda przyrodą, ludnością, regionem i historią. Cykl autobiograficzny ukazał się w latach pięćdziesiątych i jego częścią końcową jest Avfällingen.
Ivan Oljelund był jednym z oskarżonych w tzw. procesie o zdradę. Wydarzenie to wywarło na nim głęboki wpływ. Pomiędzy nim a dawnymi towarzyszami z ruchu socjalistycznego doszło do rozłamu, w wyniku którego przypięto mu etykiety „odstępcy” i „renegata”. Motywy te znajdują wyraźne odzwierciedlenie w jego ostatnim autobiograficznym dziele. W opublikowanym wcześniej artykule internetowym poświęconym pacyfiście i rewolucjoniście Zehowi (Zecie) Höglundowi omówiono ten proces o zdradę. Zarówno Höglund, jak i Oljelund zostali w wyniku kontrowersyjnego wyroku skazani i osadzeni przez pewien czas na Långholmen. Inny oskarżony, Erik Hedén, uniknął wyroku. Wszystko to miało związek z kongresem pokojowym, w którym uczestniczyli i na którym dyskutowano o strajku mobilizacyjnym. Oljelund oskarżono o to, że podczas kongresu miał wypowiedzieć się na rzecz poza-parlamentarnych działań, gdyby Szwecja została wplątana w wojnę. Kongres, zorganizowany przez SDUF — Młodzieżówkę Socjaldemokratyczną — wzbudzał już wówczas wiele kontrowersji. Dla poszerzenia wiedzy o Oljelundzie i procesie zdrady poleca się publikacje poświęcone politycznym więźniom na Långholmen, zawarte w roczniku Arbetarnas kulturhistoriska sällskap, będącym częścią zbiorów bibliotek.
Po debiucie powieściowym, który miał charakter autobiograficzny (I ny jord), Oljelund napisał szereg powieści opartych na własnych doświadczeniach, przeplatanych w pełni fikcyjnymi utworami. W końcu postanowił wykorzystać literacko swoje trudne lata dzieciństwa i młodości. W rezultacie napisał serię autobiograficznych powieści obejmujących kolejne etapy życia: Det hände på Kungsholmen, Stockholmsbarn, Arbetarbohem, Dans med stormen oraz Avfällingen. Cykl ten bywa uważany za jedno z najważniejszych dokonań literackich Oljelunda, zwłaszcza część otwierająca, która obejmuje wczesne lata życia i szczegółowo rekonstruuje doświadczenia z dorastania w biednych robotniczych dzielnicach oraz ówczesną opiekę społeczną.
Pierwsza z powieści przedstawia z artystycznym dystansem gorzkie przeżycia związane z wychowaniem w ciasnych, ubogich środowiskach oraz systemie ubóstwa. Autor rejestruje bezstronnie i rzeczowo opisy środowisk, wydarzeń oraz własne i cudze myśli i zachowania, unikając ocen wartościujących. Opisy są zadziwiająco drobiazgowe, zwłaszcza biorąc pod uwagę, że główny bohater miał zaledwie osiem–dziesięć lat w czasie opisywanych wydarzeń. Początkowo historia ma pewien sielankowy charakter i koncentruje się głównie na ojcu, tu nazwanym Kjell Häger — mężczyźnie nieco bardziej wykształconym i obytym niż otoczenie, wskutek czego nieco wyobcowanym. Obserwujemy rodzinne niedzielne wyjścia i tradycyjne jesienne uroczystości oraz warunki pracy ojca na gospodarstwie o niezdrowych warunkach. Choroba płuc, która ostatecznie pozbawi go życia, daje już o sobie znać, lecz on początkowo ją lekceważy. Niestety zwleka z leczeniem zbyt długo, mimo że jego siostra i kolega z pracy umierają na tę samą chorobę. Barwne są opisy sąsiadów, ich charakterów i wzajemnych relacji, podobnie jak burzliwego związku rodziców. W końcu, gdy Kjell umiera podczas wizyty u rodziny w Uppsali, matka — nazwana Livia — wraz z synami przenosi się do skromniejszego mieszkania. Próbując utrzymać rodzinę, Livia otwiera sklep z cygarami, który wkrótce bankrutuje. Znajduje potem zatrudnienie jako pomoc domowa u fryzjerki, u której także zamieszkuje, natomiast synowie trafiają do domu dziecka. Stamtąd zostają wysłani statkiem na wieś w regionie Småland — dramatyczna historia rozpadu rodziny opowiedziana jest w tonie trzeźwym, pozbawionym sentymentalizmu, lecz szczegółowo i z wielką empatią.
Druga część autobiograficznego cyklu, Stockholmsbarn, jest bezpośrednią kontynuacją: opowiada o jedenastoletnim Mikaelu i jego młodszym o dwa lata bracie Petterze, którzy wraz z innymi dziećmi z miasta trafiają na przystań w archipelagu Småland i są przydzielani do różnych gospodarstw przez proboszcza parafii na podstawie nie do końca precyzyjnej listy. Peter zostaje umieszczony u rodziny rybackiej na wyspie, na szczęście w zasięgu wioseł i żagli od farmy, do której trafia Mikael. Gospodarz, Jonas Larsson, jest zasadniczo życzliwy i dobrze usposobiony, lecz zakłada, że wszyscy na farmie żyją tak jak on — czyli ciężko pracują od rana do wieczora. Dzieci wiejskie uczęszczają do szkoły co drugi dzień, co Mikael odbiera jako przyjemną odskocznię od pracy na roli. Larsson i jego ojciec są surowo religijni, co staje się jedynym punktem sporu między wierzącym gospodarzem a religijnie obojętnym Mikaelem. Żona Larssona, Gerda, jest chorowita i mało pracuje; większość prac domowych wykonuje energiczna służąca Kersti, razem z przydzieloną ze Sztokholmu dziewczyną, Gertrud. Gospodarstwo w tych pierwszych latach XX wieku funkcjonuje na zasadach gospodarki częściowo samowystarczalnej, a wszystkie prace wykonywane są ręcznie. Opis wiejskiej scenerii i codziennych obowiązków kontrastuje silnie z ciasnym i brudnym Kungsholmen, skąd pochodzili Mikael i Peter. Wolna i otwarta przyroda przy granicy archipelagu robi na bohaterze ogromne wrażenie; jego skąpe wolne chwile wypełniają wyprawy na ryby i inne wycieczki z rówieśnikami. Autor barwnie i z dużym współczuciem portretuje mieszkańców wioski oraz lokalne zwyczaje, unikając ocen moralnych. Matka chłopców, Livia, odwiedza ich przez kilka dni, lecz wydaje im się niemal obca — ma stałą posadę w placówce opiekuńczej i planuje ponowny ślub, co budzi u nich sprzeciw. Po pewnym czasie Gertrud odchodzi z farmy, w jej miejsce przychodzi sąsiadka Marta; Gerda umiera na agresywną chorobę płuc. Po okresie żałoby Jonas Larsson poślubia Martę, ku dużemu niezadowoleniu Kersti. Gdy Mikael kończy piętnaście lat, zatrudnia się jako pomocnik na farmie, czekając na piętnaste urodziny Petera. Z biegiem czasu relacje między nim a gospodarzem stają się bardziej partnerskie, zwłaszcza gdy Mikael przechodzi z roli „dziecka parafialnego” na pracownika. Pod koniec pobytu na farmie Larsson chwali go za pilność i przydatność. Mikael, przyzwyczajony do ciężkiej pracy, wspomina ten czas jako przeważnie pozytywny. Gdy na farmę przybywają kolejni dwaj chłopcy ze Sztokholmu, myśli z oburzeniem o ich losie jako pracowników na wyzysk, lecz rozumie, że Larsson nie ma wyboru, jeśli gospodarstwo ma przetrwać. Ostatecznie on i Peter wracają łodzią do Sztokholmu.
Teksty Oljelunda — zwłaszcza w przedstawionym cyklu autobiograficznym — łączą drobiazgową obserwację środowiska społecznego i pracy z wnikliwym portretem ludzkich charakterów i relacji. Powieści te ukazują przemiany autora: od chłopca wyrastającego w trudnych warunkach robotniczych do pisarza zainteresowanego naturą, lokalną kulturą i historią, a także człowieka skonfliktowanego z dawnymi kolegami politycznymi. Jego opisy są rzeczowe, pełne szczegółów i empatii, bez popadania w sentymentalizm czy ideologiczną propagandę — co czyni te utwory wartościowym źródłem obrazu życia codziennego w ubogich dzielnicach miast i na wsi tamtej epoki.