Kryteria uzasadniające wstrzymanie pracy z powodu fali upałów
Jakie kryteria uzasadniają wstrzymanie pracy z powodu fali upałów? Co obowiązuje przy wysokich temperaturach w miejscu pracy? Sven Grahn, prawnik specjalizujący się w prawie pracy i BHP, wyjaśnia aspekty prawne, a jego wypowiedzi uzupełniają Maria Steinberg i Mattias af Malmborg.
Wstrzymanie pracy przez przedstawiciela pracowników ds. BHP z powodu fali upałów może być uzasadnione jedynie wtedy, gdy gorąco stanowi bezpośrednie i poważne zagrożenie dla życia lub zdrowia pracowników. Zgodnie z przepisami przedstawiciel ma prawo przerwać pracę, gdy ryzyko jest na tyle ostre, że nie da się go nawet tymczasowo zneutralizować w inny sposób. Taki środek ma charakter awaryjny i powinien być stosowany oszczędnie, lecz jest dopuszczalny, gdy pracodawca nie radzi sobie z nagłym zagrożeniem.
W prawie nie ma stałych progów temperatury, które automatycznie stanowiłyby podstawę do wstrzymania pracy. Nowe przepisy wymagają jednak, aby pracodawca przeprowadzał oceny ryzyka i uwzględniał, że warunki klimatyczne nie mogą powodować szkód zdrowotnych, co obejmuje stres cieplny. Ocena ryzyka powinna zawsze być zależna od sytuacji i brać pod uwagę temperaturę, wilgotność powietrza, obciążenie pracą, wentylację, odzież roboczą i inne czynniki. Wytyczne EU-OSHA są tu szczególnie pomocne, choć nie mają mocy prawnej.
Omawiają one upał jako uznaną zagrożenie dla BHP, które może powodować zarówno ostre stany medyczne, jak i pośrednio prowadzić do wypadków przez pogorszenie funkcji poznawczych, zmęczenie i błędy w ocenie sytuacji. Wytyczne podkreślają znaczenie systematycznej oceny ryzyka uwzględniającej klimat, intensywność pracy, środki ochrony, aklimatyzację oraz stosowanie konkretnych działań zapobiegawczych: dostosowanie czasu pracy, zapewnienie dostępu do wody i możliwości odpoczynku, cienistych miejsc, wentylacji, dodatkowych przerw oraz szkolenia w rozpoznawaniu objawów stresu cieplnego.
Europejska federacja związków zawodowych (ETUC) przyjęła rezolucję postulującą dyrektywę UE w sprawie ochrony pracowników przed ryzykiem cieplnym, na przykład przez wprowadzenie jasnych limitów. Kiedy zatem wstrzymanie pracy jest uzasadnione? Konieczne są konkretne przesłanki dotyczące nagłego zagrożenia zdrowia, na przykład objawy wyczerpania cieplnego lub udaru cieplnego, albo wyraźne upośledzenie zdolności poznawczych. Może to także dotyczyć środowisk, w których mechanizmy utraty ciepła przez organizm zawodzą, co zwiększa ryzyko omdleń lub wypadków.
Zagrożenie musi być jednocześnie poważne i bezpośrednie oraz nieusuwalne za pomocą szybkich, rozsądnych działań. Przedstawiciel ds. BHP powinien najpierw próbować rozwiązać problem we współpracy z pracodawcą. Jeżeli pracodawca pomimo rozpoznanych zagrożeń nie podejmuje wystarczających środków — takich jak zapewnienie cienia, wentylacji, przerw, napojów czy dostosowanie charakteru pracy — mogą być spełnione przesłanki do wstrzymania pracy. Innymi słowy, nie decyduje sama temperatura, lecz łączna ocena ryzyka i reakcja pracodawcy.
Podsumowując: aby wstrzymanie pracy było zgodne z prawem, musi zaistnieć wyraźne, nagłe zagrożenie, brak adekwatnych działań ze strony pracodawcy oraz niemożność kontynuowania pracy w bezpieczny sposób. W takiej sytuacji przedstawiciel ds. BHP ma prawo przerwać pracę na podstawie przepisów o ochronie pracowników.
Dodatkowe uwagi Steinberg: przedstawiciel ds. BHP może również wstrzymać pracę, jeżeli konieczne jest to ze względu na bezpieczeństwo przy pracy samotnej — tu wymogi są niższe niż przy ogólnym wstrzymaniu. Przedstawiciel, działając w dobrej wierze, jest zwolniony z odpowiedzialności odszkodowawczej za skutki wstrzymania pracy. Gdyby w przyszłości wprowadzono w przepisach administracyjnych zakaz pracy przy określonej temperaturze, przedstawiciel mógłby wstrzymać pracę bez konsultacji z pracodawcą, jeśli temperatura przekraczałaby dopuszczalny limit.
Zalecenie praktyczne: zawsze dążyć do współpracy. Pracę należy wstrzymać jedynie w tych częściach zakładu, gdzie występują bezpośrednie ryzyka. Na przykład na placu budowy, gdy jednocześnie wykonywane są prace w cieniu i na nasłonecznionym dachu, zatrzymuje się tylko te czynności, które są narażone na ekstremalne warunki. Przy nadchodzącej lub trwającej fali upałów zwykle istnieje czas, by najpierw spróbować rozwiązać kwestię porozumiewawczo. Jednak w skrajnie gorących i wilgotnych warunkach, które stanowią istotne ryzyko, przedstawiciel nie musi czekać na wystąpienie faktycznych objawów udaru cieplnego, aby zatrzymać pracę. Istotne jest także, że przedstawiciel nie ponosi odpowiedzialności odszkodowawczej za konsekwencje wstrzymania.
Praca w ekstremalnym gorącu wpisuje się w szerszy kontekst wpływu zmian klimatu na środowisko pracy. Rezolucja ETUC zapoczątkowała procedury w Komisji Europejskiej, a sprawa jest w toku dalszych analiz i przygotowań.
Dalsze informacje i najnowsze doniesienia o stanie BHP – Liczba zgłoszeń chorób zawodowych związanych z nadmiernym obciążeniem pracą i wysokim tempem wzrosła znacząco i osiągnęła najwyższy poziom od wielu lat. – Pojawia się pytanie o możliwość oceny skuteczności strategii rządowych dotyczących BHP; krytycy wskazują na brak mierzalnych celów i terminów ewaluacji. – Aktualności z rynku pracy i BHP obejmują .: przypadki pracowników walczących o lepsze warunki w systemie więziennictwa; badania sugerujące, że ponad jedna osoba na dziesięć może zostać wypalona z powodu pracy; sygnały o problemach z fałszywymi przedstawicielami ds. BHP w sprawach związanych z azbestem; a także głosy, że przemoc i molestowanie w miejscu pracy powinny być eliminowane bez konieczności dodatkowych ustaw. – Państwowe organy odpowiadają za koordynację działań między instytucjami, choć związki zawodowe postulują jasne mandaty i środki finansowe, a pracodawcy uważają, że koordynacja powinna leżeć w gestii administracji centralnej. – Inspekcje BHP wielokrotnie krytykowały niektóre placówki służby zdrowia za naruszenia, mimo że kierownictwo uznaje, iż wymogi są spełnione. – Rosną koszty, jakie związki zawodowe ponoszą na regionalnych przedstawicieli ds. BHP, podczas gdy dotacje państwowe realnie maleją. – W przeszłości luki w systemach zgłaszania prac związanych z azbestem umożliwiały firmom unikanie kontroli; niedawno problem ten został częściowo usunięty. – Liczba osób otrzymujących świadczenia z tytułu trwałego uszczerbku na zdrowiu z powodu wypadków przy pracy znacznie spadła od końca ubiegłego stulecia. – Ratownictwo medyczne zgłasza poważne braki w dostępie do informacji i narzędzi, co może stwarzać zagrożenie dla personelu podczas interwencji. Te fakty wskazują na złożoność problemów związanych z warunkami pracy w obliczu zmian klimatu i rosnącego obciążenia pracą oraz podkreślają potrzebę systematycznych ocen ryzyka, adekwatnych działań zapobiegawczych oraz skutecznej współpracy między pracodawcami, przedstawicielami pracowników i organami nadzorczymi.